Neptün

Kalemle Keşfedilen Gezegen

Neptün, çıplak gözle değil matematikle keşfedilen ilk gezegendir. 1846'da, Uranüs'ün yörüngesindeki açıklanamayan sapmalar, başka bir gezegenin çekim etkisiyle olabileceği fikrini doğurdu. Fransız Urbain Le Verrier ve İngiliz John Couch Adams bağımsız olarak Newton'un yerçekim yasalarıyla bu gizemli gezegenin tahmini konumunu hesapladı. Le Verrier'nin hesaplarını alan Berlin Gözlemevi, 23 Eylül 1846 gecesi, tahmin edilen yerden sadece 1° sapmayla Neptün'ü teleskopla buldu. Bilim tarihinin en şık keşiflerinden biriydi.

Mavi rengin sırrı

Neptün'ün belirgin mavi rengi atmosferindeki metan'dan gelir. Metan molekülleri kırmızı/turuncu ışığı emer, mavi ışığı yansıtır. Aynı sebep Uranüs'ün de mavi olmasına yol açar; ama Neptün daha derin/koyu mavidir — atmosferde henüz tam anlaşılmamış başka bir bileşen olduğu sanılır.

Aşırı atmosfer

Neptün'ün atmosferi astronomik bir şiddet sergiler:

Bu rüzgârlar Güneş Sistemi'nin en hızlısı — Dünya'daki en şiddetli kasırga (~370 km/saat) yanında devasa. Sebebi tam anlaşılmadı; Güneş'ten gelen enerji çok az (Dünya'nın 1/900'ü) ama gezegenin iç ısısı atmosferde devasa konveksiyon hücreleri yaratır.

Triton — yakalanmış asteroit

Neptün'ün 14 uydusu var ama büyük olan tek bir tanesi: Triton. Diğer büyük uydulardan tamamen farklı olarak Triton, gezegenin dönüş yönüne ters yörüngede döner (retrograd hareket). Bu, doğal olarak Neptün'ün etrafında oluşmadığını, Kuiper kuşağından yakalanmış bir cüce gezegen olduğunu gösterir. Triton soğuk ve buzlu; yüzeyinde aktif kriyovolkanlar (azot püskürten "buz volkanları") var — Güneş Sistemi'nde aktif jeolojik etkinlik gösteren nadir uydu/gezegenlerden biri.

Kepler 3. yasayla Neptün yılı

Yörünge periyodu:

$T = \sqrt{a^3}$

Burada $a$ AU cinsinden ortalama uzaklık, $T$ Dünya yılı. Neptün için $a = 30.07$:

$T = \sqrt{30.07^3} \approx 165 \text{ yıl}$

Yani 1846'da keşfedildikten sonra Neptün ilk tam yörüngesini ancak 2011'de tamamladı — bilim insanlığının Neptün'ü tanıdığı süreyle gezegenin "bir tek yılı" yeni eşitlendi.

Tek ziyaret: Voyager 2

İnsanlık Neptün'ü sadece bir kez ziyaret etti: Voyager 2 uzay aracı 25 Ağustos 1989'da gezegenin yakınından geçti. 4.500 km mesafeden çekilen fotoğraflar, Büyük Karanlık Leke (Great Dark Spot) adı verilen, Jüpiter'in Büyük Kırmızı Lekesi benzeri devasa bir kasırgayı kayda geçirdi. İlginç: 5 yıl sonra Hubble Teleskopu baktığında karanlık leke yok olmuştu — Neptün atmosferi son derece dinamik.

Plüton'un sonu, Neptün'ün başlangıcı

2006'da Uluslararası Astronomi Birliği "gezegen" tanımını yeniledi:

• Güneş etrafında dönmeli ✓
• Yerçekimiyle küresel olmalı ✓
• Yörünge bölgesini temizlemiş olmalı (asteroit/cüce gezegen yok)

Plüton bu üçüncü kriteri sağlayamadı (Kuiper kuşağında binlerce benzer cisimle yörüngesini paylaşır) ve cüce gezegen kategorisine düşürüldü. Bu kararla Neptün, Güneş Sistemi'nin son resmi gezegeni oldu.

Gelecek görevleri

NASA ve ESA'nın Neptün'e gönderilecek bir orbiter görevi (Neptune Odyssey) için ön çalışmaları var — ama Neptün çok uzak; gerekli yakıt ve süre (12+ yıl) maliyetli. Belki 2030'larda başlatılır.

"Neptün, gözle değil, kalemle keşfedildi." — François Arago, 1846

Kaynaklar

• NASA Voyager 2 Mission
• NASA Neptune Overview