Bir Çocuğun Bulduğu Gezegen

24 Şubat 1930. Arizona Lowell Gözlemevi'nde 24 yaşında genç bir astronom, Clyde Tombaugh, bir hafta önce çekilen iki teleskop fotoğrafını yan yana koyup blink komparatör ile karşılaştırıyordu. Birinde bir nokta bir yerde, diğerinde 3 mm uzakta — bir nokta hareket etmişti. Çiftlik çocuğu Tombaugh, yıldızlar arasında 9. gezegeni bulmuştu.

İsim için Lowell Gözlemevi dünyaca duyuru yaptı. Önerileri 11 yaşındaki Oxford'lu Venetia Burney seçti: Roma mitolojisinde yeraltı tanrısı Pluto — uzak, karanlık, soğuk yere uygun. Walt Disney'in çizgi köpeği aynı yıl ortaya çıkıp adı oradan aldı (tersine değil!).

"Gezegen X" arayışı

Aslında Plüton'un keşfi planlanmış bir arayışın sonucuydu. 1900'lerin başında Percival Lowell, Uranüs ve Neptün'ün yörüngelerindeki küçük tutarsızlıkları açıklamak için "Gezegen X" hipotezi geliştirmişti — daha büyük bir gezegen bunların çekimini bozuyor olmalıydı. Lowell 1916'da öldü ama gözlemevi araştırmayı sürdürdü. Tombaugh 1929'da bu projeye atandı.

İronik şu: Plüton'un kütlesi yörünge tutarsızlıklarını açıklayamayacak kadar küçük. "Gezegen X"in gerçek nedeni daha sonra Neptün'ün kütlesinin yanlış hesaplanmış olmasıydı — düzeltilince tutarsızlıklar kayboldu. Yani Tombaugh aslında yanlış sebeple doğru yerde baktı ve şans eseri Plüton'u buldu.

Cüce gezegen kararı — 2006 IAU

76 yıl boyunca Plüton 9. gezegen sayıldı. Ama 1990'lardan itibaren teknolojinin gelişmesiyle astronomlar Neptün'ün ötesinde benzer cisimler keşfetmeye başladı: Eris (2005, Plüton'dan büyük!), Sedna, Quaoar, Makemake. Plüton özel bir cisim değil, Kuiper kuşağındaki binlerce buzlu cismin biriydi.

24 Ağustos 2006'da Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) Prag toplantısında "gezegen" tanımını şu üç kritere bağladı:

  1. Güneş etrafında dönmeli ✓ (Plüton uyar)
  2. Yerçekimiyle küresel olmalı ✓ (Plüton uyar)
  3. Yörünge bölgesini temizlemiş olmalı ✗ (Plüton uymuyor — Kuiper kuşağı kaos dolu)

Plüton üçüncü kriterde takıldı ve yeni bir kategoriye — cüce gezegen (dwarf planet) — düşürüldü. Karar tartışmalıydı; bazı astronomlar (özellikle Plüton'a sevgisi olan Amerikalılar) hâlâ itiraz ediyor. NASA'nın New Horizons başkanı Alan Stern kararı "bilim değil siyaset" diye nitelendirdi.

New Horizons — uzak ziyaretçi

NASA, Plüton hâlâ "gezegen"ken 2006'da New Horizons uzay aracını fırlattı. Karar 6 ay sonra geldi; New Horizons artık bir cüce gezegen ziyaret eden araç oldu — ironi.

9.5 yıllık yolculuktan sonra, 14 Temmuz 2015 sabahı New Horizons Plüton'a sadece 12.500 km mesafeden geçti. Saatte 50.000 km hızla. Bu kadar uzakta (Dünya'ya sinyal 4.5 saat sürer) yapılan en hassas mühendislik başarılarından biri.

Fotoğraflar şaşırtıcı çıktı:

  • Yüzeyde kalp şeklinde devasa bir ova (Tombaugh Regio) — keşifçinin adı verildi
  • Aktif azot buzu glesirleri — beklenmedik bir jeoloji
  • Su buzundan oluşan buz dağları (3.500 m yüksek!)
  • İnce azot atmosferi ve mavi göksel halo
  • Krater-az yüzey = aktif yenilenme, jeolojik canlılık

Astronomlar Plüton'un "ölü buz topu" olacağını sanıyordu. Çıktı: aktif, dinamik, karmaşık bir dünya.

Charon — ikinci yarısı

Plüton'un en büyük uydusu Charon (1978'de keşfedildi). Çapı 1.212 km — Plüton'un yarısı kadar. Bu o kadar büyük bir orana sahip ki ikisinin ortak kütle merkezi (barycenter) Plüton'un dışındadır, ikisi arasında. Yani Charon Plüton'un etrafında dönmüyor; ikisi birlikte ortak bir noktanın etrafında dönüyor.

Bu durum onları teknik olarak bir çift cüce gezegen sistemi yapar — Güneş Sistemi'nde başka örneği yok. Ayrıca gel-git kilitlenmesi karşılıklı: Plüton'un her zaman aynı yüzü Charon'a, Charon'un her zaman aynı yüzü Plüton'a bakar.

Charon'un yüzeyinde de kırmızımsı bir kutup başlığı var — adı Mordor Macula (Yüzüklerin Efendisi referansı, IAU onayladı). Diğer 4 uydu (Nix, Hydra, Kerberos, Styx) çok daha küçük, düzensiz şekilli — muhtemelen Plüton-Charon oluşumu sırasında bir çarpışmadan kalma parçalar.

Yörünge garipliği

Plüton'un yörüngesi diğer gezegenlerden çok farklı:

  • Çok eksantrik (e = 0.244): Güneş'e en yakınken 29.7 AU, en uzakken 49.3 AU
  • Yörünge düzlemi 17° eğik: ekliptikten belirgin sapma
  • 1979–1999 arası Neptün'den daha yakındı Güneş'e
  • 3:2 yörünge rezonansı Neptün ile: Plüton 2 tur yaparken Neptün 3 tur yapar; bu kararlı bir denge, çarpışma riski yok

Bir yörünge dolaşması 248 Dünya yılı sürer. Yani Tombaugh 1930'da keşfettiğinden bu yana Plüton, kendi yörüngesinin sadece ~%40'ını tamamladı. İlk tam yıl 2178'de bitecek.

Cüce gezegen olarak Plüton

Yeni statüsünde Plüton, Güneş Sistemi'nin 5 resmi cüce gezegeninden biri:

  • Ceres (asteroit kuşağında)
  • Plüton
  • Eris (Plüton'dan büyük)
  • Haumea (uzun şekilli)
  • Makemake (Plüton boyutu)

Hâlâ tüm bunlar dahil ~200+ cüce gezegen adayı var, çoğu Kuiper kuşağında veya daha uzakta dağılmış disk bölgesinde.

"Plüton hâlâ bir Plüton. Adlandırma onun ne olduğunu değiştirmez." — Alan Stern, New Horizons Mission PI

Kaynaklar