Aynı Ay, Farklı Açılar
Ay'ın hiç parlaklığı değişmez — sadece bizim ona bakış açımız değişir. Güneş yörüngede sabit bir yönden ışık verir; Ay'ın o yöne dönük yarısı her zaman aydınlıktır. Ay Dünya'nın etrafında dönerken, biz bu aydınlık yarısının ne kadarını gördüğümüze göre farklı evreler izleriz.
Sekiz evrenin geometrisi
| Konum | Evre | Görünüm |
|---|---|---|
| Ay, Dünya ile Güneş arasında | Yeni ay | Aydınlık yüz Güneş'e dönük; bize karanlık |
| Yörüngede 45° ilerlemiş | Büyüyen hilal | Sağda ince yarımay |
| Yörüngede 90° ilerlemiş | İlk dördün | Sağ yarımküre aydınlık |
| Yörüngede 135° ilerlemiş | Büyüyen şişkin ay | Sağda büyük yarım, solda küçük karanlık |
| Yörüngede 180° (Güneş'in karşısı) | Dolunay | Tüm yüz bize aydınlık |
| Yörüngede 225° | Küçülen şişkin ay | Solda büyük yarım, sağda karanlık |
| Yörüngede 270° | Son dördün | Sol yarımküre aydınlık |
| Yörüngede 315° | Küçülen hilal | Solda ince yarımay |
Pratik ipucu: Kuzey yarımkürede ay sağdan dolar, soldan boşalır. Bir gece hilalin yüzü "C" şeklindeyse → küçülüyor (son evrelerde). "D" şeklindeyse → büyüyor (ilk evrelerde).
Neden 29,5 gün?
Ay yörüngesini yıldızlara göre 27,3 günde tamamlar — buna sidereal ay denir. Ama bir dolunaydan diğerine 29,5 gün geçer — buna sinodik ay denir. Aradaki 2,2 günlük fark nereden?
Çünkü Ay yörüngesini bitirirken Dünya da Güneş etrafında biraz ilerler. Ay'ın aynı evreye dönebilmesi için, Dünya'nın ilerlediği açı kadar yörüngesinde fazladan dönmesi gerekir. Bu yüzden takvim aylarımız Ay'ın asıl yörünge süresine değil, görünen evre döngüsüne dayanır.
Tutulmalar neden her ay olmuyor?
Yeni ay her seferinde güneş tutulması, dolunay her seferinde ay tutulması yaratmıyor — çünkü Ay'ın yörüngesi Dünya'nın yörünge düzlemine 5° eğik. Çoğu zaman Ay ya bu düzlemin biraz üstünden ya altından geçer; tam doğru üstüne geldiğinde tutulma olur. Bunu "Tutulmalar" içeriğinde detaylıca inceleyebilirsin.
Sayılar
- Sinodik ay (evre döngüsü): 29,5 gün
- Sidereal ay (yörünge): 27,3 gün
- Yörünge eğikliği (ekliptiğe göre): 5,14°
- Dünya-Ay ortalama mesafesi: 384.400 km
"Aynı gökyüzünü her gece izleyenler için Ay, en sabırlı öğretmendir."