Hassas Bir Hizalanma
Her ay Ay, Güneş ile aramızdan (yeni ay) ya da Güneş'in karşısından (dolunay) geçer. Ama bu konumların hiç birinde mutlaka tutulma olmaz — çünkü Ay'ın yörüngesi Dünya'nın yörünge düzlemine 5° eğik. Çoğu zaman Ay ya bu düzlemin biraz üstünden ya biraz altından geçer; ışın ve gölge eksenleri kesişmez.
Tutulma için Ay'ın, yörüngesinin Dünya yörüngesini kestiği iki noktadan birinin (node) yakınında olması gerekir. Bu hizalanma yılda 2 ila 5 kez sağlanır.
İki tutulma — iki gölge
Güneş tutulması (yeni ay): Ay, Güneş ile Dünya arasından geçer. Ay'ın arkasında dar bir umbra konisi (tam gölge) ve geniş bir penumbra (yarı gölge) oluşur. Bu gölgeler Dünya yüzeyine değdiğinde:
- Tam tutulma: umbra içindekiler için Güneş tamamen kaybolur, gündüz karanlık olur
- Halkalı tutulma: Ay yörüngesinde uzakta olduğu için umbra Dünya'ya ulaşmaz; Güneş'in kenarı parlak halka olarak kalır
- Kısmi tutulma: penumbra içindekiler için Güneş'in bir kısmı örtülür
Ay tutulması (dolunay): Dünya, Güneş ile Ay arasındadır. Dünya'nın gölgesi Ay üzerine düşer:
- Tam tutulma: Ay tamamen umbraya girer; atmosferden kırılan kırmızı ışıkla bakır rengi alır ("kanlı ay")
- Kısmi tutulma: Ay'ın bir parçası umbra içindedir
- Penumbral tutulma: sadece penumbra; çıplak gözle zor fark edilir
Neden her ay yok?
Eğer Ay'ın yörüngesi Dünya yörüngesine tam olarak paralel olsaydı, her ay bir güneş ve bir ay tutulması yaşardık. Ama 5°'lik eğiklik nedeniyle Ay genellikle gölge ekseninden saparak geçer. Düzenli hizalanma için Ay'ın node'dan geçtiği anda yeni veya dolunay durumunda olması gerekir.
Yılda kaç tutulma?
| Yıl içinde | Yaklaşık sayı |
|---|---|
| Toplam tutulma | 4 (en az 2, en çok 5) |
| Güneş tutulması | 2-3 |
| Ay tutulması | 2 |
| Tam güneş tutulması (küresel) | ~1 (Dünya'nın her yerinden değil) |
| Aynı bölgede tam güneş tutulması | ~375 yılda 1 |
Tam güneş tutulması — kozmik tesadüf
Güneş, Ay'dan 400 kat daha büyük ama tam 400 kat daha uzak. Bu yüzden gökyüzünde neredeyse aynı açısal boyuttalar. İşte bu nadir geometrik tesadüf tam güneş tutulmasını mümkün kılar. Ay milyarlarca yıl içinde Dünya'dan giderek uzaklaştığı için (yılda ~3,8 cm) yaklaşık 600 milyon yıl sonra Ay artık tam tutulma yaratamayacak; sadece halkalı tutulmalar olacak.
Ne zaman ne göreceğiz?
- 2024 8 Nisan — ABD'de büyük tam güneş tutulması
- 2026 12 Ağustos — İspanya, İzlanda hattı
- 2027 2 Ağustos — Mısır, Suudi Arabistan
- 2099 3 Eylül — Türkiye için yüzyılın tam güneş tutulması
Sonraki tutulmaları gözlemek için belirli bir tarihte gökyüzünde Ay'ın ne yörüngede ne de düşey eğikliğinde olduğunu hesaplamak gerekir. NASA Eclipse Web Site bu bilgileri sağlar.
"Bir tam güneş tutulmasını yaşayan, kozmik mekanizmanın varlığını ilk elden hisseder."