Boynuzdan Vazgeçen Boynuzlu
Pachyrhinosaurus adı Yunanca pachys (kalın) + rhinos (burun) + sauros (kertenkele) — yani "kalın burunlu kertenkele". 1950'de paleontolog Charles Mortram Sternberg Alberta'da keşfetti. Stirakozor veya Triseratops'un sivri boynuzunun yerine, bu dinozorun burnunda ve gözlerinin üstünde kalın, çukurlu, düzleşmiş kemik kabarcığı (anatomik adıyla "boss") vardır.
Anatomik özellikler
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Boy | 6-8 m |
| Yükseklik (kalça) | ~2 m |
| Ağırlık | ~4 ton |
| Burun boynuzu | YOK — yerine 30 cm kalın kabarcık |
| Yakalık (frill) dikenleri | 2-4 küçük dikene varan asimetrik dikenler |
| Yaşadığı dönem | Geç Kretase, 73-71 milyon yıl önce |
| Yaşam alanı | Alberta (Kanada), Alaska (ABD) |
Boynuz nereye gitti? — Üç hipotez
Pakirinozor'un evrimsel gizemi: ataları sivri boynuzlara sahipken bu tür neden onları düz kemik kabarcıklarına dönüştürdü? Üç ana hipotez:
1. Aşınmış boynuz teorisi. Boss aslında bir boynuzun temeli — boynuz yıl boyunca aşınıp düşmüş, sadece dipdeki kabarcık kalmış. Karşıt: fosillerde boynuz parça izi yok.
2. Baş çarpıştırma teorisi (en kabul gören). Modern müflon koyunları, buffalo gibi hayvanlar erkek-erkek kafa çarpıştırma ile hiyerarşi belirler. Pakirinozor'un boss'u sivri boynuzun aksine bu çarpışmayı emecek ölçüde sağlam — keratin örtülü bir tampon görevi görmüş olabilir.
3. Eşleşme sergisi teorisi. Boss üstündeki çukurlu doku keratin (boynuz ham maddesi) ile kaplıydı; canlıda muhtemelen parlak renklerde görünüyordu. Modern erkek geyiklerin gösterişli kornaları gibi cinsel seçilim ürünü. Karşıt: dişilerde de görülür.
Alaska'da dinozor mu?
2006'da Alaska'nın kuzey kutup çemberi yakınında (Prince Creek Formation, 71°K enlemi) Pakirinozor fosilleri bulundu. Kretase'de bile bu enlem soğuktu — kışın -10°C'ye düşen sıcaklıklar ve 4 ay süren karanlık.
Bu keşif dinozor biyolojisi hakkında devrim niteliğindeydi:
- Dinozorlar soğuğa adapte olabiliyordu
- Bazı türler göç ediyordu (yaz Alberta, kış güneye)
- Veya Alaska'da yıl boyu kalanlar vardı, kış uykusuna girip dayanıyordu
Bilim insanları hâlâ tartışıyor. Ama Pakirinozor, dinozorların tropikal bataklıklarda yaşayan tek-iklim varlıkları olmadığını kanıtlamış oldu.
"Walking with Dinosaurs" filminin yıldızı
2013 yapımı BBC + 20th Century Fox Walking with Dinosaurs 3D filminde Pakirinozor ana karakterdir ("Patchi"). Film, Alaska'daki sürü dinamiğini ve göçü dramatize eder. Bilimsel doğruluk için paleontolog Stephen Brusatte danışmanlık yaptı.
"Patchi, ailesinin en küçüğü ve en zayıfıydı — ama hiçbir zaman vazgeçmedi." — Walking with Dinosaurs 3D (2013) tanıtım
Hadrosaurus'lar gibi büyük sürüler
Pipestone Creek bonebed (Alberta, "Pakirinozor'un Çukuru") fosil yatağında binlerce Pakirinozor kalıntısı bulundu — tek bir sel/kuraklık olayında ölmüş dev bir sürü. Bu, Pakirinozor'un yüzler-binlerce bireylik sürüler halinde yaşadığının en güçlü kanıtıdır.
Ceratopsia evrim sırası (genel)
Ceratopsia ailesinde Pakirinozor'un yeri:
- Yinlong (170M yıl önce) — boynuzsuz, küçük
- Protoceratops (75M) — küçük yakalık, boynuz yok
- Stirakozor (75M) — burun boynuzu + dikenli yakalık
- Pakirinozor (73M) — boynuz yok, kemik kabarcık
- Triseratops (68-66M) — 3 boynuz, geniş düz yakalık (son temsilci)
Görüldüğü gibi grup, boynuzlu → kabarcıklı → tekrar boynuzlu evrim trajektörisi gösterir. Bu tür çeşitliliği büyük olasılıkla niş ayrımı (her tür farklı yiyecek/yaşam alanı) sayesinde mümkün oldu.